Aleja Marszałkowska

Strona projektu przekształcenia ulicy Marszałkowskiej w wielkomiejską aleję, autorstwa stowarzyszenia Forum Rozwoju Warszawy

Ekspertyza prawna

Ekspertyza prawna dotycząca możliwości wsparcia przez m. st. Warszawa „Projektu Aleja Marszałkowska” autorstwa stowarzyszenia Forum Rozwoju Warszawy.
Autor: Filip Elżanowski *

I. Przedmiot ekspertyzy.

Przedmiotem niniejszej ekspertyzy jest wskazanie, jakie działania może podjąć m. st. Warszawa w celu wsparcia projektu Forum Rozwoju Warszawy dotyczącego przebudowy ul. Marszałkowskiej w istniejącym obecnie stanie faktycznym i prawnym.

II. Założenia projektu.

Projekt przebudowy ulicy Marszałkowskiej obejmuje przede wszystkim odcinek od Parku Saskiego do Al. Jerozolimskich. Zakłada on przywrócenie dawnego wyglądu ul. Marszałkowskiej poprzez zabudowę architekturą współczesną z detalem, odbudowę przedwojennych kamienic, budowę współczesnych kamienic, stworzenie obszarów zieleni, restauracji kawiarni sklepów oraz oświetlenia.

III. Obowiązek wsparcia projektu.

Samorząd terytorialny wykonuje tę istotną część zadań publicznych, która nie została zastrzeżona przez Konstytucję lub ustawy dla organów innych władz publicznych, jak organy ustawodawcze, administracja rządowa, organy wymiaru sprawiedliwości itp. Natomiast gminy, jako podstawowe jednostki tego samorządu, wykonują wszystkie zadania, które nie zostały zastrzeżone dla innych jednostek samorządu terytorialnego. Są to zadania o znaczeniu lokalnym.1 M.st. Warszawa jako gmina obowiązane jest zaspokajać zbiorowe potrzeby wspólnoty oraz wykonywać zadania własne wskazane w art. 7 ustawy z dnia 8 marca 1998 r. o samorządzie gminnym.2 Wśród nich wymienione zostały między innymi kwestie dotyczące ładu przestrzennego, gospodarki nieruchomościami, gminnych dróg, ulic, mostów, placów czy kultury, w tym bibliotek gminnych i innych instytucji kultury, oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami. Kolejnym obowiązkiem samorządu jest współpraca z organizacjami pozarządowymi. W świetle obowiązujących obecnie ustawowych uregulowań, jak również obowiązku dbania i działania dla dobra miasta wynikającego ze statutu m. st. Warszawy, należy jednoznacznie stwierdzić, że władze stolicy zobowiązane są wspierać inicjatywy zmierzające do rozwoju, doskonalenia oraz polepszania jej wizerunku.

Z drugiej strony pamiętać należy, iż mieszkańcom Warszawy jako członkom wspólnoty samorządowej przysługują określone uprawnienia, takie jak m.in. prawo uczestniczenia (partycypacji) w zarządzaniu sprawami związku publicznoprawnego jako prawo podstawowe i generalne obejmujące: prawo do udziału w podejmowaniu decyzji w sprawach lokalnych, prawo do współdziałania z organami wspólnoty w realizacji zadań publicznych oraz prawo do bezpośredniego i wyłącznego rozstrzygania o sprawach gminy.3 Szczegółowe regulacje dające członkom wspólnoty samorządowej możliwość czynnego udziału w kształtowaniu ładu przestrzennego gminy zawiera ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym.4 Zgodnie z wymienioną regulacją mieszkańcy gminy mogą podejmować następujące działania:

  • składać wnioski do projektu studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy,
  • uczestniczyć w dyskusji publicznej organizowanej przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta nad rozwiązaniami przyjętymi w projekcie studium,
  • przedstawiać uwagi dotyczące projektu studium wyłożonego do publicznego wglądu,
  • składać wnioski do projektu miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego,
  • uczestniczyć w dyskusji publicznej organizowanej przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta nad rozwiązaniami przyjętymi w projekcie studium,
  • przedstawiać uwagi do projektu miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego wyłożonego do publicznego wglądu.
  • W świetle powyższego należy jednoznacznie stwierdzić, iż władze Warszawy mają, wynikający zarówno z ustawowego uregulowania jak i z charakteru wspólnoty samorządowej jaką jest gmina, obowiązek wspierania projektów rozwoju stolicy. Podkreślić należy fakt, iż w trakcie realizacji tego obowiązku m. st. Warszawa jest ustawowo zobligowane do uwzględniania opinii i potrzeb swych mieszkańców.5

IV. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy.

Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy należy do kategorii aktów planowania ogólnego i swoimi ustaleniami obejmuje obszar całej gminy. W przeciwieństwie do miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, studium nie jest aktem prawa miejscowego i nie ma mocy powszechnie obowiązującej. Zgodnie z art. 9 ust. 4 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym ustalenia studium (jako aktu kierownictwa wewnętrznego) mają obecnie bardzo duże znaczenie, gdyż są wiążące dla organów gminy przy sporządzaniu miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego. W konsekwencji studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego jest podstawowym elementem kreowania polityki przestrzennej gminy.6

Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego dla m. st. Warszawy zostało przyjęte uchwałą Rady m. st. Warszawy nr LXXXII/2746/2006 z dnia 10 października 2006 r. Zainteresowani mieszkańcy i instytucje mogą otrzymać wypis i wyrys ze studium dla wskazanego przez wnioskodawcę obszaru (rejonu ulic, działki). Zgodnie z założeniami studium ul. Marszałkowska została oznaczona jako główna przestrzeń o charakterze reprezentacyjnym oraz główna przestrzeń publiczna (na odcinku od skrzyżowania z Al. Jerozolimskimi do skrzyżowania z ul. Świętokrzyską). Taka kwalifikacja terenu objętego Projektem pozwala na podjęcie szeroko zakrojonych działań ze strony organów administracji publicznej i przyjęcia różnorodnych rozwiązań w przyszłym miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego.

V. Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego.

Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego jest w obecnym stanie prawnym głównym instrumentem prawnym służącym do realizacji planowania i zagospodarowania terenu oraz zamierzeń inwestycyjnych. W tym akcie prawnym realizowane są z reguły wszelkie idee planistyczne oraz projekty powstałe na różnych szczeblach administracji. Ustalenie bądź zmiana przeznaczenia terenu na określone w tym planie cele są wiążące zarówno dla organów władzy publicznej jak i podmiotów niepublicznych.

Na podstawie przepisów ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym wyróżnić można trzy główne etapy tworzenia planu, a mianowicie czynności przygotowawcze, sporządzanie planu oraz jego uchwalanie i publikacja.7 W przypadku m. st. Warszawy procedura ta będzie wyglądał następująco:

  • wykonanie przez Prezydenta m. st. Warszawy analiz dotyczących zasadności przystąpienia do sporządzenia miejscowego planu i stopnia zgodności przewidywanych rozwiązań z ustaleniami studium, przygotowanie materiałów geodezyjnych oraz ustalenie zakresu prac planistycznych,
  • podjęcie przez Radę m. st. Warszawy uchwały o przystąpieniu do sporządzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego,
  • rozpoczęcie przez Prezydenta m. st. Warszawy sporządzania projektu planu poprzez wykonanie szeregu czynności określonych w art. 17 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, m.in. ogłoszenie o przystąpieniu do sporządzania planu, uzgodnienie projektu planu i uzyskanie opinii od właściwych organów, wyłożenie projektu do publicznego wglądu. Na tym etapie następuje również rozpatrzenie wniosków oraz uwag w terminie nie dłuższym niż 21 dni od dnia upływu terminu ich składania,
  • uchwalenie planu przez Radę m. st. Warszawy i ogłoszenia jej w Dzienniku Urzędowym Województwa Mazowieckiego oraz na stronie internetowej m. st. Warszawy. Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego zaczyna obowiązywać nie wcześniej niż po upływie 30 dni od dnia promulgacji.

Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, która zastąpiła poprzednią regulację w tym przedmiocie, tj. ustawę z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym, od dnia 11 lipca 2003 r. wprowadziła nowe zasady w systemie planowania przestrzennego. Zgodnie z aktualnym stanem prawnym gminy mają obowiązek uchwalenia studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego, natomiast nie są obowiązane do sporządzania miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego. Zgodnie z oceną kształtowania i prowadzenia polityki przestrzennej w gminach dokonaną dnia 30 czerwca 2006 r. przez Najwyższą Izbę Kontroli jedynie 14,1 % obszaru gmin w Polsce zostało objęte planami miejscowymi. Również ul. Marszałkowska i tereny bezpośrednio do niej przyległe są aktualnie takiego planu pozbawione. Poprzedni plan zagospodarowania ul. Marszałkowskiej utracił moc prawną jako wydany na podstawie przepisów ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym.8 Zgodnie z art. 87 uchylającej wspomnianą ustawę i obecnie obowiązującej ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego wydane na mocy ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym zachowały swoją moc do czasu uchwalenia nowych planów, nie później jednak niż do dnia 31 grudnia 2003 r.

W związku z wyżej opisanym stanem prawnym i faktycznym w chwili obecnej nie istnieje plan zagospodarowania przestrzennego dla obszaru objętego „Projektem Aleja Marszałkowska”. Sytuacja ta, choć niewygodna z uwagi na fakt, iż wszystkie rozstrzygnięcia w zakresie warunków zabudowy oraz zagospodarowania terenu wydawane są w drodze decyzji administracyjnych, daje możliwość uwzględnienia założeń Projektu na etapie tworzenia miejscowego planu. Jak już zostało wskazane powyżej9, mieszkańcy m. st. Warszawy mogą skorzystać z ustawowo zagwarantowanych środków służących uwzględnieniu ich opinii i interesów przy ustalaniu treści miejscowego planu. Najważniejszym z nich są uwagi dotyczące projektu planu. Zastąpiły one protesty i zarzuty z uchylonej ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym z 1994 r. Prawo do ich wniesienia ma charakter powszechny, tzn. przysługuje wszystkim osobom fizycznym, osobom prawnym oraz jednostkom organizacyjnym nieposiadającym osobowości prawnej i nie wymaga od wnoszącego wykazania istnienia interesu prawnego, który może być naruszony ustaleniami zawartymi w projekcie planu.10 Uwagi można wnosić od dnia zakończenia wyłożenia projektu planu do dnia określonego w ogłoszeniu o wyłożeniu projektu do publicznego wglądu (termin ten nie może być krótszy niż 14 dni).

Obecnie obowiązujący stan prawny nie daje podstawy do zaskarżenia do sądu administracyjnego uchwały rady gminy nieuwzględniającej sugestii zawartych we wniesionej uwadze, ponieważ zarówno uchwały uwzględniające jak i nieuwzględniające uwag do projektu planu miejscowego są uchwałami z zakresu administracji publicznej. Oznacza to, że mogą być one zaskarżone do sądu administracyjnego wyłącznie na zasadach ogólnych zgodnie z art. 101 ustawy o samorządzie gminnym. NSA w wyroku z 7 stycznia 2000 r.11 orzekł, iż w przypadku odrzucenia protestu, osoba która go wniosła nie ma prawa zaskarżenia miejscowego planu do sądu administracyjnego. Teza ta pozostaje obowiązująca również w aktualnym stanie prawnym.12 Skuteczność zaskarżenia uchwały rady gminy o sposobie rozpatrzenia uwag do projektu miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego wymaga wskazania naruszenia chronionego przepisami prawa interesu prawnego przez przepis uchwały.

VI. Pozwolenie na budowę.

Zgodnie z ustawą z dnia 7 lipca 1994 r. – prawo budowlane13 zatwierdzenie projektu budowlanego następuje w drodze wydania pozwolenia na budowę. Organami właściwymi do wydawania tego rodzaju aktów administracyjnych są co do zasady wójt, burmistrz lub prezydent miasta.

Co do zasady pozwolenie na budowę dotyczy całości zamierzenia budowlanego. Jednak w przypadku zamierzenia budowlanego obejmującego budowę więcej niż jednego obiektu możliwe jest uzyskiwanie pozwoleń na budowę poszczególnych etapów przedsięwzięcia. Ten sposób realizacji inwestycji wymaga zawarcia przez inwestora we wniosku projektu zagospodarowania działki lub terenu dla całego zamierzenia budowlanego. Wydanie pozwolenia na budowę na poszczególne obiekty możliwe jest jedynie wówczas, gdy mogą one być użytkowane zgodnie z ich docelową funkcją i sposobem.14

Ustawa – prawo budowlane enumeratywnie określa jakie regulacje musi wziąć pod uwagę właściwy organ przy wydawaniu pozwolenia na budowę. Są to m.in. ustalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego albo decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu w przypadku braku miejscowego planu. Z uwagi na wspomniane rozwiązanie Prezydent m. st. Warszawy nie może wesprzeć realizacji Projektu na etapie wydawania decyzji administracyjnej o pozwoleniu na budowę. Uwzględnienie założeń projektu powinno nastąpić na etapie wydawania decyzji o warunkach zabudowy lub uchwalania miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.

Art. 28 ust. 3 ustawy – prawo budowlane wyłącza stosowanie w postępowaniu zmierzającym do wydania pozwolenia na budowę art. 31 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego.15 Przepis ten reguluje zasady i tryb dopuszczenia do postępowania organizacji społecznych. Tym samym Forum Rozwoju Warszawy jako organizacja działająca w formie prawnej stowarzyszenia jest pozbawione prawa uczestniczenia w ewentualnych procesach dotyczących wydawania pozwoleń na budowę w rejonie ul. Marszałkowskiej.

VII. Decyzja o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu oraz decyzja o lokalizacji inwestycji celu publicznego.

W procesie inwestycyjno-budowlanym, w przypadku braku miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, wymagane jest uzyskanie przez inwestora decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu, przy czym lokalizację inwestycji celu publicznego ustalany jest w drodze decyzji o lokalizacji celu publicznego, a sposób zagospodarowania terenu i warunki zabudowy dla innych inwestycji ustalany jest w drodze decyzji o warunkach zabudowy.16 Stanowią więc one w pewnym zakresie substytut miejscowego planu. Decyzje te powinny charakteryzować się na tyle wysokim stopniem szczegółowości, aby stanowić wystarczającą podstawę do realizacji celów przewidzianych w tych ustaleniach, bez konieczności dodatkowego ich precyzowania.17 Regulacja dotycząca decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu pozostaje w ścisłym związku z uzyskaniem pozwolenia na budowę, ponieważ może być ono wydane wyłącznie temu, kto złożył wniosek w tej sprawie w okresie ważności decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu. Ustawa – prawo budowlane nakłada na wnioskującego o wydanie pozwolenia na budowę obowiązek dołączenia decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu, jeżeli jest ona wymagana zgodnie z przepisami o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym.18

W przypadku nieuchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla terenu objętego „Projektem Aleja Marszałkowska” podczas realizacji zamierzeń inwestycyjnych niezbędne będzie uzyskanie decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania przestrzennego oraz decyzji o lokalizacji celu publicznego, ponieważ zgodnie z definicją zawartą w ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami celami publicznymi są m.in. wydzielenie gruntów pod drogi publiczne i utrzymywanie tych dróg oraz opieka nad nieruchomościami stanowiącymi zabytki w rozumieniu przepisów o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.

VIII. Stołeczny konserwator zabytków.

Organem administracji publicznej właściwym w kwestiach związanych z ochroną zabytków jest Wojewódzki Konserwator Zabytków. W obowiązującym stanie prawnym jego funkcje pełni na mocy § 2 pkt 1 i 2 porozumienia Wojewody Mazowieckiego z m. st. Warszawą z dnia 1 czerwca 2005 r. w sprawie powierzenia m. st. Warszawie prowadzenia niektórych spraw z zakresu właściwości Wojewody Mazowieckiego realizowanych przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków19 Stołeczny Konserwator Zabytków działający w ramach Urzędu m. st. Warszawy.

Z uwagi na fakt, iż projekt Forum Rozwoju Warszawy zakłada m.in. przywrócenie starym kamienicom przy ul. Marszałkowskiej ich oryginalnego wyglądu, niezbędne będzie przeprowadzenie prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych przy zabytkach wpisanych do rejestru oraz wykonywanie robót budowlanych w otoczeniu zabytków. Aktualnie w katalogu „Zabytki miasta Warszawy” (gminna ewidencja zabytków) opracowanym w 2004 r. na zlecenie Stołecznego Konserwatora Zabytków znajdują się trzydzieści trzy zabytkowe budowle położone przy ul. Marszałkowskiej. Są to w przeważającej mierze kamienice, domy mieszkalne oraz oficyny. Ponadto ochroną konserwatorską objęty został zabytkowy układ ul. Marszałkowskiej.

Projekt Forum Rozwoju Warszawy jest w pełni zgodny z głównymi celami i założeniami ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami20, jakimi na podstawie art. 4 tejże ustawy są m.in.: zapewnienie warunków prawnych, organizacyjnych i finansowych umożliwiających trwałe zachowanie zabytków oraz ich zagospodarowanie i utrzymanie, kontrola stanu zachowania i przeznaczenia zabytków oraz uwzględnianie zadań ochronnych w planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz przy kształtowaniu środowiska. Należy również zwrócić uwagę na możliwość wydania przez Stołecznego Konserwatora Zabytków zaleceń konserwatorskich uwzględniających założenia projektu Aleja Marszałkowska, które mogą być swego rodzaju wskazówką dla władz miasta przy wydawaniu decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu lub tworzeniu miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.

IX. Możliwość gospodarowania nieruchomościami stanowiącymi własność gminy.

Gmina jako związek publicznoprawny jest uważana przede wszystkim, za podmiot prawa publicznego, nosiciela imperium, któremu przysługują w związku z tym określone kompetencje i na którym ciążą określone obowiązki publiczne.21 Gmina jest jednak także osobą prawną, podmiotem cywilnoprawnym, któremu przysługuje własność mienia komunalnego (dominium). Jakkolwiek w sferze imperium organy władzy reprezentujące gminę obowiązane są działać zgodnie z zasadą legalności, tj. na podstawie i w granicach prawa, w sferze dominium korzystają one z cywilistycznej wolności w rozporządzaniu swoim mieniem. Zgodnie z art. 13 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami22, nieruchomości będące własnością jednostek samorządu terytorialnego mogą być przedmiotem obrotu. W szczególności nieruchomości mogą być przedmiotem sprzedaży, zamiany i zrzeczenia się, oddania w użytkowanie wieczyste, w najem lub dzierżawę, użyczenia lub oddania w trwały zarząd. Taki stan prawny daje możliwość wsparcia Projektu poprzez działania władz miasta zmierzające do udostępnienia będących w jego własności gruntów i budynków znajdujących się w okolicach ul. Marszałkowskiej zgodnie z założeniami Projektu. Należy przede wszystkim zwrócić uwagę na możliwość najmu czy dzierżawy lokali usługowych odpowiednim podmiotom w celu stworzenia lokali gastronomicznych czy usługowych oraz możliwość oddania w użytkowanie wieczyste gruntów pod budowę muzeów czy budynków architektury współczesnej z detalem.

X. Konkluzje.

Przepisy dotyczące planowania i zagospodarowania przestrzennego, prowadzenia procesu inwestycyjnego oraz gospodarowania nieruchomościami przez m. st. Warszawa przewidują wiele możliwości wsparcia „Projektu Al. Marszałkowska” przez m. st. Warszawa. Co więcej, przyznają również określone instrumenty prawne podmiotom administrowanym umożliwiające im wpływanie na działania podejmowane w tym zakresie przez władze m. st. Warszawy.

Optymalne rozwiązanie analizowanego problemu zakłada uchwalenie przez m. st. Warszawa miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego uwzględniającego założenia „Projektu Aleja Marszałkowska” autorstwa stowarzyszenia Forum Rozwoju Warszawy ze względu na kompleksowy charakter miejscowego planu oraz spójność wynikających z niego rozwiązań.

Oparcie realizacji Projektu o miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego eliminuje ewentualne ryzyko niespójności bądź braku konsekwencji związane z wydawaniem indywidualnych aktów administracyjnych (decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu, decyzji o lokalizacji inwestycji celu publicznego, pozwoleń na budowę, pozwoleń na rozbiórkę, itp.) w przypadku braku takiego planu.

*DOKTOR NAUK PRAWNYCH, ADIUNKT W KATEDRZE PRAWA I POSTĘPOWANIA ADMINISTRACYJNEGO WYDZIAŁU PRAWA I ADMINISTRACJI UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO; CZŁONEK WARSZAWSKIEGO SEMINARIUM AKSJOLOGII ADMINISTRACJI;
1Por. A. Szewc, G. Jyż, Z. Pławecki, „Samorząd Gminny. Komentarz”, Dom Wydawniczy ABC, 2005, wyd. II
2Tekst jednolity – Dz. U. z 2001 r. Nr 142 poz. 1591
3Por. E. Olejniczak-Szałowska, „Członkostwo wspólnoty…”, s. 8 i n.
4Dz. U. z 2003 r. Nr 80 poz. 717
5W. Szwajdler, T. Bąkowski, ”Proces inwestycyjno-budowlany, zagadnienia administracyjnoprawne”, Wydawnictwo Dom Organizatora, Toruń 2004, str. 42 i n.
6P. Kwaśniak, „Plan miejscowy w systemie zagospodarowania przestrzennego”, Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2007, str. 51 i n.
7W. Szwajdler, T. Bąkowski, ”Proces inwestycyjno-budowlany, zagadnienia administracyjnoprawne”, Wydawnictwo Dom Organizatora, Toruń 2004, str. 60 i n.
8Tekst jednolity – Dz. U. z 1999 r. Nr 15, poz. 139 ze zm.
9Por. III. Obowiązek wsparcia projektu.
10W. Szwajdler, T. Bąkowski, ”Proces inwestycyjno-budowlany, zagadnienia administracyjnoprawne”, Wydawnictwo Dom Organizatora, Toruń 2004, str. 42 i n.
11sygn. I SA 2017/99
12P. Kwaśniak, „Plan miejscowy w systemie zagospodarowania przestrzennego”, Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2007, str. 164
13Tekst jednolity – Dz. U. z 2006 r. Nr 156, poz. 1118
14“Prawo budowlane. Komentarz”, pod red. Z. Niewiadomskiego, Wydawnictwo C.H.Beck, Warszawa 2006
15Tekst jednolity – Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071
16K. Małysa, „Nowe regulacje procesu inwestycyjno-budowlanego”, Kraków 2004, s. 37
17W. Szwajdler, T. Bąkowski, ”Proces inwestycyjno-budowlany, zagadnienia administracyjnoprawne”, Wydawnictwo Dom Organizatora, Toruń 2004, str. 74 i n.
18Dz. U. z 1994 nr 89, poz. 414
19Dz. Woj. Mazow. Nr 138, poz. 4314
20Dz. U. z 2003 r. Nr 162, poz. 1568
21„Prawo administracyjne” pod red. M. Wierzbowskiego, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2007, str. 120 i n.
22Tekst jednolity – Dz. U. z 2001 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.