Aleja Marszałkowska

Strona projektu przekształcenia ulicy Marszałkowskiej w wielkomiejską aleję, autorstwa stowarzyszenia Forum Rozwoju Warszawy

Rys historyczny

ZANIM POWSTAŁA ULICA

W XVIII w. jednym z głównych traktów wychodzących z Warszawy był trakt prowadzący do Krakowa, którego przebieg utrwalił się pod postacią obecnych ulic: Królewskiej, Twardej i Grójeckiej. Z inicjatywy króla Augusta II na początku XVIII w. wokół dawnego pałacu Morsztyna zaczęło powstawać potężne założenie urbanistyczne – Oś Saska, której istotną częścią stał się Ogród Saski – ograniczony od południa ulicą Królewską. Po południowej stronie Królewskiej około 1730 r. Franciszek Bieliński, późniejszy marszałek wielki koronny wzniósł dla siebie pałac, oraz na pobliskim rozgałęzieniu traktów karczmę o nazwie „Otwock” – nazwaną tak od dóbr dziedzicznych Bielińskiego. Karczma stała frontem do odnogi traktu „krakowskiego” prowadzącej do Rakowca, omijającej jurydykę Grzybów. Po drugiej stronie tego traktu w latach 1739-42 powstał pałac biskupa Antoniego Dembowskiego. Wąski przejazd pomiędzy karczmą a pałacem biskupa, mający niecałe 10 m. szerokości, wyznaczył oś późniejszej ulicy Marszałkowskiej.

POWSTANIE ULICY

W 1757 r. marszałek Bieliński założył na gruntach przylegających do pałacu jurydykę Bielino. Osią założenia stała się szeroka ulica (26 metrów) wytyczona na przedłużeniu przejazdu przy karczmie Otwock. Wokół powstało miasteczko na planie szachownicy, wpisane w istniejące drogi, które stały się ulicami Próżną, Zielną i Świętokrzyską, oraz uzupełnione nowymi ulicami: Rysią, Szkolną i Jasną (na osi pałacu). Wytyczono także nowe parcele po drugiej stronie Świętokrzyskiej przerywając bieg drogi prowadzącej „z Grzybowa na koniec Nowego Świata”. Droga ta jest wyraźnie widoczna na przedwojennych planach miasta pod postacią ulic Bagno, Zgoda i Brackiej.

Główna ulica założenia, kończąca się na wysokości obecnej ulicy Moniuszki, została od razu wybrukowana, częściowo z funduszy Komisji Brukowej, częściowo z funduszy mieszkańców jurydyki.

Przed 1766 marszałek Bieliński przeznaczył pod parcelację drugi należący do niego teren – środkiem włóki została wytyczona ulica Wilczą, a po jej obu stronach parcele pod zabudowę. W celu umożliwienia dogodnego połączenia pomiędzy częściami tej samej jurydyki przedłużono główną ulicę Bielina, ówcześnie nazywaną Bielińską. Mimo że oficjalnie ulica kończyła się na Wilczej, szybko powstało jej połączenie z traktami prowadzącymi do Mokotowa i do Rakowca.

Prostopadle do ulicy wytyczono sieć równoległych ulic, odległych od siebie mniej więcej o 100 metrów. Odległość ta wynikała z szerokości poszczególnych ról na tym obszarze – nowe przecznice wytyczono na miedzach pomiędzy rolami.

Trzeci etap powstawania ulicy Marszałkowskiej związany jest z przebudową Zamku Ujazdowskiego na rezydencję króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1768 r. wytyczono na osi pałacu drogę Wolską (obecną ulicę Nowowiejską), która przecinała Bielińską i Mokotowską (trakt biegnący z pl. Trzech Krzyży do Mokotowa). W 1770 r. w związku z zagrożeniem epidemią dżumy, wzniesiono z polecenia marszałka Lubomirskiego wały miejskie i pozostawiono w nich jedynie kilka przejazdów, w tym przejazd na ulicy Mokotowskiej (ówcześnie zlokalizowany w miejscu obecnego skrzyżowania ul. Polnej z E. Zoli). Doprowadziło to do konieczności uporządkowania układu dróg w tej części miasta. W 1773 r. na skrzyżowaniu Marszałkowskiej (oficjalna nazwa nadana została w 1770 r.) z drogą Wolską wytyczono okrągły plac, na który została także skierowana uregulowana Mokotowska. Marszałkowska została doprowadzona do wału, na którym się ślepo kończyła. Wokół osi drogi Wolskiej wytyczono szereg nowych ulic, tworząc symetryczne założenie – tzw. Latawiec. Zwieńczeniem Marszałkowskiej miała być brama, wzorowana na paryskiej Porte Saint-Denis. Brama ta miała zastąpić przejazd na dawnym biegu Mokotowskiej. Projekt ten nie został jednak zrealizowany i dopiero w 1816 r. przeniesiono rogatki Mokotowskie na plac kończący Marszałkowską i wzniesiono nowe rogatki zaprojektowane przez Jakuba Kubickiego. Kilka lat później, w r. 1823, w środkowym fragmencie ulicy, prostopadle do niej zostaje wytyczona szeroka aleja – późniejsze Aleje Jerozolimskie.

ZABUDOWA ULICY OD MOMENTU POWSTANIA DO WYBUCHU I WOJNY ŚW.

Znaczna część zabudowy ulicy powstała zaraz po jej wytyczeniu. Jej północny odcinek zajmowały w większości drewniane dworki. Oprócz nich znajdowało się tutaj kilkanaście kamienic i wzniesiony przed rokiem 1762 pałac Józefa Pruszaka. Po drugiej stronie Świętokrzyskiej sporą część pierzei zajmował mur szpitala Dzieciątka Jezus, a dalej znajdowała się posesja, na której istniała „fabryka fajansowa”. Zabudowa sięgała do ulicy Widok, dalej Marszałkowska biegła wśród podmokłych łąk, przez które biegł kanał, nad którym znajdował się niewielki mostek. Cały dalszy odcinek zajmowała dość chaotyczna zabudowa, znajdująca się przy ulicach poprzecznych, często nie dochodząca do samej Marszałkowskiej. W końcowym, południowym odcinku, znajdowały się głównie ogrody.

Po działaniach wojennych 1794 r. ulica jak i całe miasto przechodzi poważny okres zastoju budowlanego, część budynków zostaje opuszczona, likwidowane są niektóre zakłady jak np. fabryka fajansu. Sytuacja zmienia się w 1808 r., kiedy to rozpoczęło się wysiedlanie Żydów z głównych ulic miasta. Wysiedlonym jako nowy rewir żydowski wskazywano ul. Królewską i Marszałkowską, na których to ulicach w związku z wcześniejszym wyludnieniem miasta znacznie spadła wysokość czynszów.

Obecność ludności żydowskiej przy ul. Marszałkowskiej nie trwała zbyt długo, gdyż już na mocy dekretu z 1821 r. Żydzi zamieszkujący ul. Marszałkowską dostali kolejny nakaz przeprowadzki – tym razem w okolice ulicy Franciszkańskiej. Termin wyprowadzki, kilkukrotnie przedłużany, ostatecznie mijał w roku 1825 r.

Przy ulicy oprócz budynków mieszkalnych zaczynają powstawać zakłady – w 1827 r. na rogu Hożej bankier warszawski Samuel Fraenkel założył apreturę (wykańczalnię) dla tkalni sukna przy Smoczej, a w 1830 r. na rogu Złotej powstała fabryka obić kolorowych, późniejsza fabryka Franaszka przeniesiona w XIX w. na Wolę.

Równocześnie zakaz remontu i budowy drewnianych budynków przy ulicach pierwszorzędnych, do których Marszałkowska była już zaliczana, zaowocował budową kilkunastu niewielkich kamienic murowanych.

W latach 1844-45 na skrzyżowaniu Marszałkowskiej i Al. Jerozolimskich powstał Dworzec Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, do doprowadziło do znacznego wzrostu ruchu na Marszałkowskiej, jednej z dwóch głównych ulic dojazdowych do dworca. Z tego też względu wkrótce zostało zlikwidowane wyjątkowo uciążliwe dla ruchu miejskiego zwężenie Marszałkowskiej przy Królewskiej – w 1856 r. zburzono pałac Dembowskiego, dzięki czemu możliwe było poszerzenie Marszałkowskiej do szerokości identycznej, jak na całej pozostałej długości.

Lata 1840-1870 to intensywny okres budowlany przy Marszałkowskiej – pierwszy okres związany z budową dworca kolejowego, drugi to krótki okres lat 1851-53, trzeci, największy, rozpoczyna się około 1856 r. Powstaje wtedy wiele nowych kamienic, w większości dwu i trzypiętrowych. W przeważającym stopniu powstają one na odcinku od Al. Jerozolimskich do Królewskiej.

Ważnym wydarzeniem w rozwoju ulicy było poprowadzenie w 1866 r. linii tramwaju konnego. Inicjatorem tej inwestycji było Towarzystwo Dróg Żelaznych Rosyjskich, które dążyło do połączenia ze sobą dworca kolei wiedeńskiej z dworcem kolei petersburskiej. Pierwotna koncepcja zakładała przeprowadzenie linii kolejowej ulicami miasta. Ostatecznie poprowadzono tramwaj konny – obsługujący zarówno ruch towarowy jak i pasażerski.

Południowa część ulicy nabrała w II połowie XIX w. fabrycznego charakteru. Na obszernym placu pomiędzy Marszałkowską a Wielką (przy Hożej) w 1862 r. powstała fabryka tabaczna Kronenberga, w tym samym okresie na rogu Wilczej powstała fabryka mydeł i perfum Fryderyka Pulsa, a na rogu Wspólnej w 1869 fabryka mechaniczna Woroncowa-Weliaminowa. Pod koniec XIX w., w 1892 r. nieopodal obecnego pl. Unii powstała także fabryki dywanów Towarzystwa Akcyjnego Bender i S-ka.

Przełom XIX i XX w. to okres zagęszczania zabudowy Marszałkowskiej – parcelacja dotyka zarówno ogrody Kronenberga na rogu Hożej – na których w celu zwiększenia liczby posesji z frontem do ulicy wytyczono ulicę Sadową jak i samą fabrykę, na miejscu której powstają na początku XX w. nowoczesne kamienice. Inna ważna dla miasta parcelacja odbywa się pomiędzy pl. Wareckim (obecnym Powstańców Warszawy) a Marszałkowską – na terenach przeniesionego na nową lokalizację szpitala Dzieciątka Jezus. Na jednej z działek powstałych z parcelacji terenów szpitala w 1898 r. powstaje największy gmach na całej długości Marszałkowskiej – budynek towarzystwa ubezpieczeniowego „Rosja”. Innym reprezentacyjnym gmachem powstałym z tym samym okresie jest dom Hersego, wzniesiony pomiędzy pl. Zielonym (obecnym pl. Dąbrowskiego) a Marszałkowską – z główną elewacją od strony poszerzonego fragmentu ul. Erywańskiej (obecnej ul. Kredytowej).

Powstające kamienice są projektowane w różnych stylach. W drugiej połowie XIX w. “modny” był styl wykreowany przez Witolda Lanciego. Zaprojektowana przez niego w 1879 r. kamienica przy ul Marszałkowskiej 138 stała się wzorem dla wielu innych warszawskich kamienic. Na przełomie XIX i XX w. stylami dominującymi staje się neogotyk, secesja i eklektyzm.

Bardzo ważnym dla podwyższenia jakości życia przy ul. Marszałkowskiej było rozpoczęcie w 1887 r. budowy kanalizacji. Pod ulicą został poprowadzony jeden z głównych kanałów ściekowych sieci kanalizacji zaprojektowanej przez W.H. Lindley’a.

Co ciekawe, mimo gwałtownie wzrastającej liczby mieszkańców, przy Marszałkowskiej w XIX w. nie powstał żaden kościół ani publiczna cerkiew. Dopiero w 1901 r. została rozebrana Czerwona Karczma znajdująca się przy gwiaździstym placu zwanym Rotundą, a na jej miejscu wzniesiono według projektu Józefa Piusa Dziekońskiego kościół pw. Zbawiciela.

Ostatni okres ożywienia budowlanego przy Marszałkowskiej przypada na ostatnie lata przed wybuchem I wojny św. – powstały wtedy m.in. wysokie kamienice na pl. Unii Lubelskiej oraz dwie bliźniacze przy wylocie ulicy Oleandrów.

POMIĘDZY WOJNAMI

W 1916 r. do Warszawy zostały przyłączone okoliczne przedmieścia, co spowodowały szybki rozwój miasta i zwiększenie liczby jego mieszkańców. Dużym problemem dla śródmieścia był brak ciągu komunikacyjnego na linii północ-południe. Marszałkowska, podobnie jak Trakt Królewski posiadała dobre połączenie w kierunku południowym z nowymi obszarami miasta, jednak w swoim północnym końcu kończyła się na Królewskiej.

Aby poprawić ten stan, po wieloletnich dyskusjach, w latach 30-tych przedłużono Marszałkowską do pl. Żelaznej Bramy prowadząc ją przez teren Ogrodu Saskiego, obok Oranżerii i Instytutu Wód Mineralnych. Dalsze przebicie ulicy do pl. Bankowego zostało zrealizowane w czasie II wojny światowej.

Przeniesienie się ruchu budowlanego na nowe obszary miasta spowodowało, że w okresie międzywojennym przy ul. Marszałkowskiej nie powstało zbyt wiele nowych budynków. Właściciele skupili się głównie na nadbudowie bądź przebudowie już istniejących obiektów. Często równocześnie z nadbudową kamienicy następowało “unowocześnienie” elewacji polegające na skuciu całej sztukaterii zdobiącej fasadę. Wśród przebudowanych budynków znalazł się także wcześniej wspomniany budynek fabryki dywanów pomiędzy Marszałkowską a Polną stojący nieopodal pl. Unii Lubelskiej, który został przekształcony na drukarnię prasy warszawskiej. Po przebudowie ukończonej w 1929 r. stał się jednym z najciekawszych i najnowocześniejszych modernistycznych gmachów w Warszawie.

Nowe, luksusowe kamienice przy Marszałkowskiej zaczęły powstawać dopiero w drugiej połowie lat 30-tych. W ciągu kilku lat poprzedzających wybuch wojny wzniesiono sześciopiętrową kamienicę Kohnów pod numerem 56, przy której w starszych oficynach powstał pawilon kina “Imperial”, pięciopiętrową kamienicę Robinsonów pod nr 18 oraz tej samej wysokości kamienicę pod numerem 8 należąca do rodziny Pal – właścicieli fabryki chemicznej „Dobrolin”. Wybuch wojny pokrzyżował plany wzniesienia kamienicy pod numerem 14 oraz pod numerem 135 na rogu Świętokrzyskiej, gdzie w 1939 r. zburzono XVIII-wieczną kamieniczkę przygotowując plac pod nowy budynek.

W 1938 r. na przeciwległym rogu Świętokrzyskiej, na miejscu kamienicy z II połowy XIX w. ukończono budowę Centrali Pocztowej Kasy Oszczędności, budynku który docelowo miał zostać połączony z siedzibą PKO na rogu Świętokrzyskiej i Jasnej.

W planach pozostały projekty budowy centrali Banku Zachodniego na miejscu XIX-wiecznych kamieniczek na rogu ulicy Widok, a także budowy nowoczesnego gmachu na miejscu pofabrycznego budynku na rogu Złotej.

Ostatnią wielką przedwojenną inwestycją przy Marszałkowskiej była budowa Dworca Głównego. Dotychczasowy dworzec Wiedeński został częściowo rozebrany. Po ukończeniu prac miał zostać rozebrany całkowicie, a na jego miejscu planowano wytyczenie rozległego placu przed głównym wejściem do nowego dworca.

OKRES WOJNY I ZNISZCZENIA

We wrześniu 1939 r. w wyniku bombardowań niemieckich zniszczeniu uległ cały kwartał budynków pomiędzy Marszałkowską i Zielną na odcinku od Próżnej do Królewskiej. Poważnie zniszczony został także pobliski dom Hersego. Drugim obszarem większych zniszczeń było otoczenie Dworca Głównego.

Zagładę ulicy przyniosło Powstanie Warszawskie oraz następujące po nim metodyczne podpalenia kolejnych budynków. Spośród całej zabudowy ocalały jedynie nieliczne kamienice: przy placu Zbawiciela i przy pl. Unii Lubelskiej oraz pomiędzy Hożą a Piękną.

OKRES POWOJENNY

Po zakończeniu działań wojennych na ul. Marszałkowską szybko zaczęło wracać życie – właściciele sklepów po ich odremontowaniu zaczęli prowadzić normalną sprzedaż, szybko też wznowiły działalność dwa przedwojenne kina – „Stylowy” pod nr 112 i „Polonia” (w lokalu kina „Imperial”) przy Marszałkowskiej 56.

Na przeszkodzie odbudowie wypalonych kamienic stanęły jednak działania Pogotowia Budowlanego Biura Odbudowy Stolicy, które doprowadziły do wyburzenia znacznej części fasad wypalonych kamienic, z których ocalały jedynie partery mieszczące sklepy.

Kolejnym etapem tworzenia nowego wizerunku ulicy była budowa Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej (ukończona w 1952 r.), w wyniku której powstał pl. Konstytucji, oraz budowa Pałacu Kultury i Nauki (1954), która doprowadziła do wyburzenia całej zabudowy po nieparzystej stronie Marszałkowskiej od Al. Jerozolimskich po ul. Świętokrzyską.

Poszerzenie ulicy zostało wykonane także na odcinku od Świętokrzyskiej do Królewskiej, gdzie pod kilof poszła m.in. doskonale zachowana kamienica Lurie i Minkowskiego. Ulica stała się szeroką arterią komunikacyjną, która dzięki nowej ulicy poprowadzonej w 1947 r. przez tereny dawnego getta łączyła się z Żoliborzem. Jedynie na odcinku od pl. Konstytucji do pl. Unii Lubelskiej ulica zachowała swoją przedwojenną szerokość.

W 1958 r. został rozstrzygnięty konkurs na zabudowę odcinka Marszałkowskiej vis-a-vis Pałacu Kultury i Nauki. Na jego podstawie powstał ostateczny projekt zabudowy, który został zrealizowany w latach 1962-69. W miejscu parterowej Marszałkowskiej i ruin centrali PKO na rogu Świętokrzyskiej powstały 23 budynki w tym: cztery domy towarowe: Wars. Sawa, Junior i Sezam, gmach banku – Rotunda, oraz budynki mieszkalne, w tym trzy wieżowce.

Nowa zabudowa mieszkalna bądź biurowa powstała na całej długości ulicy, za wyjątkiem nieparzystego odcinka ulicy pomiędzy Al. Jerozolimskimi i Królewską, zajętego przez plac Defilad i otoczenie Pałacu Kultury i Nauki oraz parterowe pawilony handlowe pomiędzy Świętokrzyską a Królewską.

Przełom XX i XXI w. dla Marszałkowskiej stał się okresem modernizacji elewacji budynków wzniesionych w okresie PRL-u (dawny budynek “Rosji” w okresie powojennym zwany “domem pod sedesami”, wieżowiec na rogu Nowogrodzkiej), budową nowych obiektów – głównie o charakterze biurowym (wieżowiec na rogu Królewskiej, i biurowce na dawnym obszarze Ogrodu Saskiego, biurowiec na rogu Hożej, biurowiec na miejscu kamienicy przy pl. Zbawiciela) oraz otwarciem dwóch stacji metra (Centrum i Świętokrzyska). Jako symbol zmiany ustroju zostało odebrane przez Warszawiaków otwarcie w 1992 r. przy Sezamie pierwszego lokalu sieci McDonald’s w Polsce.