Upłynęło dwadzieścia lat od całkowicie wolnych wyborów do władz lokalnych, które odbyły się 27 maja 1990 roku. Z tej okazji przedstawiamy najważniejsze informacje o warszawskim samorządzie.

Część II.
Ustrój samorządu miasta stołecznego Warszawy.

Geneza

Rozważania nad ustrojem oraz strukturą i funkcjonowaniem samorządu Warszawy sięgają końca lat '20 ubiegłego wieku. Analizując związki pomiędzy jednostkami osadniczymi, rolę infrastruktury technicznej oraz płaszczyznę społecznych i ekonomicznych związków, Jan Olaf Chmielewski i Szymon Syrkusa stworzyli ideę „Warszawy funkcjonalnej”. Stała się ona podstawą do zidentyfikowania obszaru metropolitalnego, czyli Warszawskiego Zespołu Miejskiego. W ramach sformułowanych wytycznych, do II wojny światowej trwały prace nad ustrojem miasta, koordynowane przez ówczesny Zarząd Miejski.

W poszukiwaniu ustroju

Warszawa międzywojnia miała status województwa, ale w praktyce ograniczona była w obrębie rogatek. Idea Warszawskiego Zespołu Miejskiego miała duży wpływ na koncepcje ustroju tuż przed wojną i zaraz po jej zakończeniu. Jeden z najwybitniejszych specjalistów prawa administracyjnego, prof. Maurycy Jaroszyński, przewodniczący Komisji dla Usprawnienia Administracji Publicznej zwracał uwagę, że ustrój centralistyczny nie nadawał się do indywidualnych potrzeb rozrastających się dużych miast. Poszczególne części terytorialne Warszawy, migracje ludności z podmiejskich rejonów zamieszkania (przed II wojną światową ok. 120 tys. osób pracujących w stolicy mieszkało poza jej rogatkami), złożona struktura i dynamizm rozwoju wymagały elastycznego podejścia do metod zarządzania. Obowiązujący ówcześnie ustrój charakteryzował się brakiem organizacyjnego powiązania miasta z obszarami podmiejskimi, które miały połączenia funkcjonalne oraz centralistyczną organizacją wewnętrzną.

Zmiany ustroju samorządu Warszawy po 1989 roku

Problemy administracyjne i propozycje ustrojowe na przestrzeni dziesięcioleci nie uległy radykalnej zmianie. Dwie ostatnie dekady odbudowy samorządu w Polsce wyróżniają się dla Warszawy trzema ustawami – pomysłami na jej ustrój:
- z 18 maja 1990 roku, wprowadzającą układ zdecentralizowany w granicach administracyjnych miasta,
- z 25 marca 1994 roku, nadającą układ quasi-metropolitalny,
- z 15 marca 2002 roku, określającą układ scentralizowany z jedną gminą.

Ustawa z 1990 roku wprowadziła ustrój z siedmioma niezależnymi gminami z osobowością prawną i własnymi budżetami. Jedność stolicy zapewnił Związek Gmin, posiadający osobowość prawną i niezależny budżet. Organem stanowiącym i kontrolnym Związku stała się Rada Warszawy, w skład której wchodziło po czterech radnych z każdej dzielnicy, wybranych przez rady dzielnic. Szczegółowy podział zadań pomiędzy Związek Gmin i dzielnice określał statut miasta.

Taki kształt zdeterminował wiele konsekwencji: zbyt silne utożsamianie się radnych z dzielnicami zamiast z całym miastem, gospodarka finansami stała się niekorzystna dla Związku, powstały duże rozpiętości w dochodach dzielnic, zanikły związki pomiędzy dzielnicami i sąsiednimi gminami.

Na kanwie dotychczasowych doświadczeń, w 1994 roku powstał „wstępny projekt ustawy o ustroju miasta stołecznego Warszawy i o Warszawskim Zespole Metropolitalnym”. Stał się on podstawą kolejnej ustawy, która powołała Gminę Centrum składającą się z siedmiu dzielnic i wyodrębniła dziesięć gmin wokół, całość łącząc w Związek Komunalny. Organem stanowiącym i kontrolnym była 68-osobowa Rada, wybierana w wyborach bezpośrednich, a organem wykonawczym – Zarząd Miasta z prezydentem jako przewodniczącym.

Nowy ustrój pociągnął za sobą nowe problemy; przede wszystkim - brak ciągłości rozwoju miasta. Nastąpiło nakładanie się kompetencji, a między Związkiem i Gminą Centrum pojawiła się konkurencja. Nie zrealizowano również idei powołania celowych związków komunalnych, które miały zarządzać m.in. transportem, oczyszczaniem, zaopatrzeniem w wodę itp.

Centralizacja w XXI wieku

Nieustająca dyskusja nad samorządem Warszawy zaowocowała nowelizacją ustawy w 2001 roku, która została zawetowana przez Prezydenta RP pod zarzutem odebrania gminom samodzielności w planowaniu przestrzennym. Pozostała kolejna próba i trzecia ustawa – z 2002 roku. W myśl jej zapisów Warszawa stała się jedną wielką gminą z 1,6 miliona mieszkańców. Nastąpiła skrajna centralizacja, która już w latach '20 ubiegłego stulecia była uważana za największą przeszkodę rozwoju.

Przyszłość

Obecnie stolica jest gminą na prawach powiatu z 18 dzielnicami. Podstawowym celem dalszych przekształceń ustrojowych powinno być zapewnienie dynamicznego rozwoju. Ważna jest obalenie tezy, że Warszawa jest taką sama gminą, jak każda inna w kraju. To nieprawda – jest stolicą, największym miastem i leżą na niej zupełnie inne obowiązki oraz dotykają odmienne problemy. Zadaniem niezmiennym od dziesięcioleci pozostaje scalenie miasta w granicach administracyjnych z obszarami na obrzeżach, które powiązane są z nim funkcjonalnie.

W części trzeciej dowiemy się o roli dzielnic w ustroju miasta stołecznego Warszawy.

autor: luidi / frw

Tekst powstał na podstawie materiału z sesji z okazji 20-lecia samorządności w Dzielnicy Śródmieście - „Ustrój samorządu miasta stołecznego Warszawy” dr Stanisława Wyganowskiego, Prezydenta Warszawy w latach 1990-1994, prezesa Towarzystwa Urbanistów Polskich w latach 1997-2000.

  Prześlij innym!